Introductie
U heeft het misschien niet meegekregen, maar de landelijke overheid is de afgelopen jaren flink gegroeid; met ruim 38 procent sinds 2018. Dat zijn ruim 43-duizend extra fulltimebanen in de afgelopen periode. Het is logisch dat u dat niet heeft meegekregen, want het stond namelijk in geen enkel verkiezingsprogramma.
Wat wel in verkiezingsprogramma’s stond: het inkrimpen van het aantal (externe) rijksambtenaren, van de VVD en NSC tot GroenLinks/PvdA en SP. In het huidige regeerakkoord staat zelfs: “We willen toe naar een fundamenteel efficiëntere en effectievere overheid, met veel minder (complexe) wet- en regelgeving, minder overhead en een minder omvangrijk ambtenarenapparaat. Hiertoe zetten we ook in op een rijksbrede taakstelling.” Ondanks die politieke wens tot het verkleinen van het aantal (externe) ambtenaren, gebeurde juist het tegenovergestelde.
Als we kijken naar met name de externe inhuur is er nog iets belangrijks om mee te nemen, namelijk de Roemernorm. De Roemernorm is een voortvloeisel uit de aangenomen motie van Emile Roemer in 2009, die stelt dat de inhuur van externe krachten maar maximaal 10 procent van het totale salarisbudget mag zijn. De Roemernorm wordt door bijna geen enkel ministerie gehaald. Alleen de ministeries van Defensie, Sociale Zaken, Buitenlandse Zaken en landbouw hebben deze norm in 2024 niet overschreden.
In 2022 en 2023 wordt de Roemernorm ook meermaals geschonden. Zo werd in 2023 18,1 procent van het loonbudget besteed aan externe inhuur en in 2022 was dat nog 17 procent van datzelfde budget. Het is tijd dat de rem daarop komt en de landelijke regering zich houdt aan de grenzen die door het parlement zijn gesteld.
De logica van een grotere overheid
Een grotere overheid is het gevolg van politieke wensen. Meer blauw op straat betekent meer politiepersoneel, een nieuw ministerie betekent ook nieuwe ambtenaren. Het is een logisch gevolg van politiek beleid, maar niet het eerlijke verhaal naar de kiezer toe. Omdat het eerlijke verhaal ontbreekt, krijgt de kiezer niet de kans zich uit te spreken over die keuze.
Iedereen wil een actieve overheid. Een overheid die een streng asielbeleid hanteert, Nederland uit het stikstof-moeras trekt en de toeslagenaffaire oplost. Allemaal goede doelen, maar ze moeten ook uitgevoerd worden. Daarom is het ook onbegrijpelijk dat juist aan de uitvoerende kant de minst grote stijging is. De grootste stijging zit bij de beleidskant.
De gevolgen van een grotere overheid
De gevolgen van een grotere overheid zijn gemengd. Aan de ene kant heeft een grotere overheid meer slagkracht om aan de slag te gaan met de hedendaagse problemen, maar aan de andere kant is een grotere overheid erg duur. Zo vormden de apparaatskosten van de Nederlandse overheid in 2023 een derde van de totale overheidsuitgaven.
Het beste voorbeeld van de gevolgen van een grotere overheid valt te zien in de toeslagenaffaire. Zo werken er inmiddels 2.350 ambtenaren op fulltime basis aan de afhandeling van de toeslagenaffaire, terwijl toen de affaire begon er 600 ambtenaren actief waren bij de dienst toeslagen.
Het eerlijke verhaal
Een overheidsinstantie moet transparant zijn in haar communicatie over externe inhuur. Door proactieve communicatie neemt het begrip toe van de noodzaak van externe inhuur in gevallen waar dit nodig is. Het is dan ook tijd voor een ander verhaal naar de kiezer toe. Eerlijk zijn over het feit dat vermindering van het aantal ambtenaren niet altijd mogelijk is, of dat een aantal politieke beloftes niet haalbaar zijn als gekozen wordt voor het verminderen van het aantal ambtenaren.
Als de politiek een slagvaardige overheid wil, komt het niet onder een grotere overheid uit. Als diezelfde politiek een kleinere overheid wil, zal dat gevolgen hebben voor wat de overheid kan doen. Het is dus ook goed om duidelijke kaders te stellen. Daarom is het tijd om de Roemernorm te verankeren. Het verankeren van deze norm biedt duidelijkheid aan zowel de politiek als de burger. De politiek moet door deze kaders ofwel duidelijke prioriteiten stellen of een grotere overheid accepteren. Hierdoor krijgt de burger daadwerkelijk de keuze voor de omvang van de overheid.
Bronnen:
https://nos.nl/nieuwsuur/artikel/2568144-overheid-betaalde-recordbedrag-voor-extern-personeel-waar-ze-juist-op-wil-bezuinigen . 25 februari geraadpleegd.
https://www.kabinetsformatie2025.nl/site/binaries/site-content/collections/documents/2026/01/30/aan-de-slag—coalitieakkoord-2026-2030/coalitieakkoord-d66-vvd-cda.pdf . 25 februari geraadpleegd.
https://decorrespondent.nl/12136/de-verkiezingen-zouden-moeten-gaan-over-welke-overheid-wij-wensen-tijdens-en-na-corona/fc2c56cd-07bf-0163-161e-ac236460f215 25 februari geraadpleegd.
https://archive.is/AlNKa . 25 februari geraadpleegd.
https://decorrespondent.nl/16735/wie-heeft-ervoor-gekozen-om-de-overheid-met-38-procent-te-laten-groeien-in-zes-jaar-niemand/5430ad75-f3b7-0217-0b5b-1ed5d876f0eb. 25 februari geraadpleegd.
https://cdn.prod.website-files.com/692f46d26893c3531eb97203/699c0dcfda09d59494378976_Verkiezingsprogramma%20DURF%202026-2030.pdf. 25 februari geraadpleegd.
https://www.binnenlandsbestuur.nl/financien/begroting-en-jaarrekening/kosten-ambtenarenapparaat-stijgen-met-ruim-16-miljard-euro. Geraadpleegd 25 februari.
https://partijnieuwsociaalcontract.nl/goed-bestuur. Geraadpleegd 25 februari.
