Het project ‘Het sociaal-conservatieve concept’ van het Wetenschappelijk Bureau Nieuw Sociaal Contract onderzoekt en herwaardeert een onderbelichte politieke stroming. Het ontwikkelt een samenhangend denkkader waarin sociale zekerheid, gemeenschapszin en culturele begrenzing worden verbonden, theoretisch verdiept, internationaal vergeleken en toegepast op concreet beleid.
Door Jeroen Zandberg – redacteur en onderzoeker WB-NSC en auteur van verscheidene boeken over geschiedenis en politieke filosofie, waaronder: ‘de participatiedemocratie’, ‘waar is hier’, ‘van conflictmaatschappij naar participatiesamenleving’ en ‘de nieuwe politiek van vrijheid in verbondenheid’.
De goede mens
Het duurzame sociaal-conservatieve wereldbeeld ziet de mens als inherent goed en definieert vrijheid en gelijkheid vanuit de menselijke natuur in plaats van een abstracte entiteit. Een claim van veel conservatieve ideologieën is echter dat de mens van nature slecht is en dat deze slechtheid voorkomen en ingesnoerd dient te worden om zo de mens tegen anderen en zichzelf te beschermen. Het is echter niet de menselijke natuur die inherent slecht is. Het is de ontmenselijkte burger die zich in een maatschappij bevindt waarin de rechtvaardigheid is verdwenen en succes van de één ten koste gaat van de ander die slecht is. Sommige conservatieve ideologieën worden gebruikt om de machtsposities van de gevestigde orde te legitimeren. Het zijn daarmee instrumenten van autocratische heersers in plaats van democratische samenlevingen. In een democratisch land als Nederland hebben dergelijke ideologieën terecht geen grote aanhang. Dergelijk conservatisme benadeelt vrouwen en maakt van de natuurlijke man-vrouw verhouding, waarbij de man streeft naar compensatie om een waardige partner voor de vrouw te zijn, een karikatuur in de handen van conservatieven die zelf onwaardig zijn en hun ondergeschiktheid overschreeuwen. Hetzelfde geldt voor de blik van conservatieven op jongeren die een gebrek aan wijsheid wordt verweten en daardoor verkeerde beslissingen zouden nemen. Iedereen neemt echter altijd de beste beslissingen die voor hem of haar op dat moment mogelijk zijn. Je moet anderen geen wijsheid geven, maar de middelen om het maximale uit hun situatie te halen zodat zij als mens kunnen groeien. Het sociaal-conservatisme zoals dat in dit artikel wordt bepleit is gericht op de duurzaamheid van de menselijkheid. Deze duurzaamheid is afhankelijk van de implementatie van rechtvaardigheid in de maatschappij die ervoor zorgt dat mensen zichzelf kunnen worden. Hiervoor is het nodig dat mensen vrij zijn om zichzelf te worden. Een sociaal-conservatieve samenleving dient deze vrijheid te beschermen.
De mens in wording
Ben je wie je bent, wat je kunt worden of wie je wilt zijn? Of in andere woorden: wat is een mens? De maatschappelijk dominante visie op de mens wordt grotendeels bepaald door het liberale wereldbeeld. Hierin wordt de mens beschouwd als een atomair individu die vanuit deze positie de wereld benadert en op basis daarvan (mensen)rechten krijgt. Dit mensbeeld gaat echter voorbij aan een essentieel element van de mens, namelijk dat hij een sociaal wezen is die zijn vaardigheden, en daarmee zijn menselijkheid, ontwikkelt in relatie met zijn omgeving. De mens is zodoende een product van de interactie van zijn natuurlijke aanleg, de investeringen die in hem zijn gedaan en de kansen die hij heeft. Door de mens als een atomair individu te behandelen misken je de menselijke natuur. Het is tevens een methode om weg te kijken van wat werkelijk van belang is voor het succes van mensen. In het liberale mensbeeld wordt immers een momentopname genomen van de mens, waarbij dit als een gegeven wordt beschouwd. Een sociaal-conservatieve blik op de mens is echter holistisch en erkent het belang van investeringen en kansen. Deze twee elementen, die tezamen een sociaal web in de tijd en de ruimte vormen, zijn zelfs belangrijker voor het worden van een volwaardig mens dan de liberale momentopname. De liberale mens is een abstractie en bestaat enkel als een statistische eenheid. Een liberale maatschappij is daarentegen wel georganiseerd op basis van deze abstracte eenheden in plaats van op echte mensen. Het gevolg is een maatschappij die per definitie onmenselijk en onecht is en waarin het samenleven wordt bemoeilijkt. Mensen dienen zich dan aan te passen aan de maatschappij en verliezen zodoende hun menselijkheid. In een dergelijke ontaarde maatschappij gaat men sleutelen aan de kenmerken van de mens om te voldoen aan de onmenselijke abstracties. Dit is de ultieme ontkenning van menselijke duurzaamheid. Een sociaal-conservatieve samenleving daarentegen heeft niet de statistische abstractie, maar de mens als basis. De mens mag niet worden aangepast, want elke aanpassing van zijn kenmerken ontkent de menselijke waardigheid. De rechtvaardige samenwerking die elk mens de kansen op een volwaardig leven biedt is de basis van een duurzame, menselijke samenleving.
De rationele mens
Een kenmerk waarmee de mens zich van andere dieren onderscheidt is zijn grote denkvermogen. Veel dieren hebben intellectuele vermogens om te reageren op hun omgeving en samen te werken met anderen, maar enkel de mens heeft het vermogen om de wereld naar zijn hand te zetten en samen te werken met onbekenden. Hierin ligt een grote kracht van de mens, maar schuilt ook een zwakte. Zijn denkvermogen kan immers worden ingezet om anderen, en zichzelf, te misleiden waarmee zowel de samenwerking als de controle over de omgeving verdwijnt. De mens is in hoge mate afhankelijk van het behoud van een zuiver denkvermogen. Dit denkvermogen is echter niet gebaseerd op wiskundige logica maar op het eigenbelang. Mensen zien wat ze willen zien en rationaliseren daarbij hun perspectief op de werkelijkheid als de absolute waarheid. Dit strategische (weg)kijken vervormt de werkelijkheid van een foto tot een schilderij waarbij je enkel de relevant geachte elementen ziet oplichten. Het is immers onmogelijk en onzinnig om alle zintuiglijke input te verwerken; alleen wat van belang is wordt verwerkt. Het natuurlijke filter dat de mens hiervoor heeft zijn de emoties. De menselijke gevoelens geven aan welke zintuiglijke input van belang is voor de persoon. Op basis van de gegevens die dit filter opvangt wordt vervolgens een rationeel wereldbeeld gevormd. Hieruit volgt dat een goedwerkend emotioneel filter essentieel is voor de mogelijkheid om een rationeel mens te zijn. Hier komt nog bij dat de intellectuele capaciteiten van een enkel mens ontoereikend zijn om de wereld rationeel te benaderen. Deze wereld is immers grotendeels door mensen geschapen en alleen als je toegang hebt tot de collectieve intelligentie van de gemeenschap kan je deze wereld rationeel benaderen. Mensen die buitengesloten en vervreemd zijn van de gemeenschap hebben hier geen toegang toe en zoeken een alternatieve waarheid om zo de controle over zichzelf te herwinnen en hun mogelijkheid om mens te worden te bewaren. Deze alternatieve waarheid weerspiegelt de belangen van de uitgestotenen en botst met die van de gevestigde orde. Een kenmerk van een liberale maatschappij is statusangst. Mensen zijn bang om uitgesloten te worden omdat ze dan geen toegang meer hebben tot de mogelijkheden om de persoonlijke ambities na te streven. De toegang tot maatschappelijke middelen bepaalt namelijk in veel grotere mate de kans op succes dan de aangeboren vaardigheden. Dit betekent ook dat je in een liberale conflictmaatschappij de baas nooit kunt tegenspreken want dan sluit hij je uit van de middelen die nodig zijn voor succes.
De samenwerkende mens
Samenwerking met anderen en controle over maatschappelijke middelen zijn essentieel voor een menswaardig leven. De mens is immers een sociaal wezen die zijn menselijkheid ontwikkelt in samenspel met zijn omgeving. Een conflictmaatschappij van liberale, atomaire, individuen wordt echter gekenmerkt door een sociaal onveilige omgeving met tegengestelde belangen. Elk individu probeert hierin de maximale hoeveelheid maatschappelijke middelen voor zichzelf te winnen. Dit gaat ten koste van de ander waardoor de vanzelfsprekende samenwerking verdwijnt. In plaats van de natuurlijke samenwerking worden er steeds meer bureaucratische regels geïmplementeerd die de samenwerking tussen atomaire individuen moet reguleren. Een belangrijk gevolg van een dergelijke maatschappij is het verdwijnen van de menselijke emoties. In een sociaal onveilige omgeving is het noodzakelijk om je te beschermen tegen onderdrukking. De menselijke emoties zijn een belangrijke bron van mogelijk misbruik. In een sociaal gevaarlijke omgeving verzwakken emoties je maatschappelijke positie want anderen proberen je een wereldbeeld op te leggen die niet in jouw belang is maar in dat van hen. Door de selectie van informatie over de wereld en de toon waarop deze informatie wordt gebracht, probeert iedereen in een liberale conflictmaatschappij de ander te misleiden. Volwassen mensen kan je niet voor de gek houden. Je kan enkel proberen ervoor te zorgen dat zij zichzelf voor de gek (willen) houden om zo te ontsnappen aan de sociale druk. De liberale mens moet zijn emoties onderdrukken om dit misbruik te voorkomen. Onverschilligheid is namelijk de enige wijze waarop je gevrijwaard bent van misbruik via de emoties. Emoties verzwakken weliswaar de maatschappelijke positie in een liberale conflictmaatschappij, maar ze versterken de menselijkheid. Ze zorgen er immers voor dat je ziet wat in jouw belang is. Als je emoties vervagen en je zo een geest in plaats van een mens wordt dan zie je de eigen belangen niet helder meer en ben je afhankelijk van bureaucratische regels die echter altijd geïnterpreteerd moeten worden. Zonder emoties bestaat rationaliteit niet en is vanzelfsprekende samenwerking een illusie.
De ruziënde mens
De mens is een sociaal wezen en in een sociale omgeving bestaat een verdeling van posities. De wijze waarop deze verdeling plaatsvindt, wie krijgt wat, is cruciaal voor de samenwerking. Hierin verschilt de situatie van de mens echter weer wezenlijk van die van andere sociale dieren. Bij andere dieren vindt de selectie voor posities plaats door middel van competitie op basis van individuele, voornamelijk aangeboren, kenmerken. Zo wint een olifant van zesduizend kilo zeer waarschijnlijk een directe fysieke confrontatie met zijn rivaal van vijfduizend kilo. Elk van deze olifanten zou echter een fysieke confrontatie met om-het-even-welk-aantal mensen winnen. Het is desalniettemin de olifant die een bedreigde diersoort is en niet de mens. De mens heeft immers wapens. Het zijn de wapens die de mens kracht en macht geven. Competitie tussen mensen kan daardoor niet op dezelfde wijze plaatsvinden als bij andere dieren. De kracht van een mens komt vanuit het gebruik van wapens en is daarmee afhankelijk van zijn positie in de maatschappij. De wapens kunnen namelijk niet door een individu worden gemaakt, maar worden door de machtigen verdeeld. Dergelijke wapens hoeven niet fysiek door het individu te worden ingezet, maar bestaan ook uit hiërarchische maatschappelijke posities waarin je middelen kan toe-eigenen. In een liberale conflictmaatschappij is een meritocratische competitie niet de overwinning van de sterkste, maar van degene die de belangen van de machtigen dient; niet de beste maar de slijmbal wint de competitie. Deze laatste dient immers de belangen van degenen die de maatschappelijke wapens levert. Een gevolg van deze competitie is een maatschappelijke degeneratie naar afhankelijke personen die bereidt zijn anderen te beschadigen om vooruit te komen. Een dergelijke liberale conflictmaatschappij is antidemocratisch en leidt onder andere ook tot de vorming van knokploegen die de potentiële concurrenten eronder moeten houden. De samenwerking en de samenleving zijn het kind van de rekening. Een gevolg van een dergelijke conflictmaatschappij is een demografische ineenstorting omdat mensen geen volwaardige positie kunnen krijgen waarin zij aan de volgende generatie kunnen werken.
De seksuele mens
Een biologisch organisme, zoals de mens, heeft als primaire doel zijn overleving. Daarvoor moet een mens zorgen dat hij voldoende voedsel en een veilig onderdak heeft. Daarnaast is het voortbrengen van een volgende generatie noodzakelijk. De menselijke seksuele verlangens zorgen voor de motivatie om een partner te vinden waarmee deze biologische overleving werkelijkheid kan worden. De menselijke seksualiteit is echter onnodig, en vaak zelfs een bedreiging, voor de directe overleving van een mens. Net als andere gevoelens wordt de seksualiteit op afstand gezet als de mens zich bedreigt voelt. In een individualistische conflictmaatschappij is deze dreiging alomtegenwoordig en veranderen mensen noodgedwongen in aseksuele wezens. Vanuit deze aseksuele positie probeert de liberale mens vervolgens zijn seksualiteit te ontplooien die daarmee echter altijd ontaard is; in de betekenis van: niet gegrond. De zoektocht naar de eigen seksualiteit wordt echter bemoeilijkt doordat je ervan bent vervreemd. Hoe weet je immers wat het is om iets te zijn dat je nu niet bent? Dergelijke (zelf)kennis is onmogelijk en kan alleen van buitenaf komen. In een omgeving die niet het beste met je voor heeft is deze informatie echter onbetrouwbaar. Zo levert de liberale wetenschap bewijzen die de gevestigde orde goed uitkomen en gebaseerd zijn op gerationaliseerde vooroordelen. Tevens bieden autocratische leiders een hun welgevallig ideologisch raamwerk voor de menselijke seksualiteit die voornamelijk een karikatuur is van de werkelijke aard van de mens. Vanuit een individualistisch, atomair mensbeeld is het onmogelijk om de ware seksualiteit te ontdekken. De enige mogelijkheid om werkelijk geaard te worden is om uit het individualistische conflict te stappen en de sociaal-conservatieve mens als basis van het samenleven te nemen.
De succesvolle mens
Hoe word je een mens? Hoe vorm je een bestaan om tot een menswaardig leven? Een mens moet de mogelijkheid hebben om deel te zijn van een rechtvaardige sociale omgeving waarin de duurzaamheid van het leven centraal staat. In het liberale mensbeeld mist die duurzaamheid en zijn de waarden van vrijheid, gelijkheid en broederschap enkel van toepassing op ons-soort-mensen die bevoorrechte posities bekleden. Die liberale vrijheid en gelijkheid zijn hoog omdat ze gebaseerd zijn op de controle van de machtsmiddelen van de maatschappij. Dit gaat echter ten koste van de vrijheid en gelijkheid van anderen. In het sociaal-conservatieve mensbeeld zijn de vrijheid en gelijkheid voor elke deelnemer aan de gemeenschap werkelijkheid. Deze waarden zijn ingebed in de mogelijkheid om mens te worden en niet om een hoge positie in een abstract systeem te veroveren. Succes is een maatschappelijke keuze voor rechtvaardigheid gebaseerd op sociaal-conservatieve rechten die elk mens de mogelijkheid geeft zichzelf te worden.
