Efficiëntie ten koste van de rechtsstaat
Door Anoush van der Velde
De strafbeschikking is bedoeld als een instrument van het Openbaar Ministerie (OM) om relatief eenvoudige strafzaken buiten de rechter om af te handelen. In theorie kan dit de efficiëntie van de rechtspraak vergroten en slachtoffers sneller tegemoetkomen. In de praktijk blijkt echter dat de uitbreiding van het gebruik van strafbeschikkingen serieuze zorgen oproept over rechtsbescherming, transparantie en het vertrouwen van de samenleving in de rechtsstaat. Recent heeft Nieuw Sociaal Contract (NSC), met Pieter Omtzigt als prominent woordvoerder, scherpe kritiek geuit op deze ontwikkeling.
De rechter buitenspel gezet
Een belangrijk bezwaar is dat de strafbeschikking de rol van de rechter buitenspel zet. Het idee dat een onafhankelijke rechter elke zaak beoordeelt, vormt een kern van het Nederlandse rechtsgevoel. Wanneer verdachten zonder rechterlijke toetsing worden gestraft, ontstaat het risico dat de rechten van burgers worden aangetast. Zoals Omtzigt betoogt, schaadt het “scheutig gebruik” van strafbeschikkingen niet alleen individuele rechten, maar ook het collectieve vertrouwen in het rechtssysteem. Burgers kunnen hierdoor het gevoel krijgen dat straf willekeurig of ondoorzichtig wordt opgelegd, wat de legitimiteit van de rechtspraak ondermijnt.
Beperkte sancties en het risico op straffeloosheid
Daarnaast beperkt de strafbeschikking de aard en zwaarte van de sancties die kunnen worden opgelegd. Celstraffen zijn uitgesloten. Dit betekent dat bepaalde vergrijpen, ook bij recidive, structureel minder zwaar worden bestraft dan wanneer een rechter zich over de zaak zou buigen. Critici vrezen dat hierdoor een cultuur van straffeloosheid kan ontstaan, waarbij lichte tot middelzware overtredingen standaard worden afgehandeld met een boete of taakstraf. De bredere maatschappelijke context en ernst van het gedrag blijven daarbij onderbelicht. Het risico bestaat bovendien dat dit vooral effect heeft op groepen die vaker in aanraking komen met justitie, zoals jongeren of mensen uit achterstandswijken, wat kan leiden tot ongelijke behandeling.
Gebrek aan transparantie en openbaarheid
Transparantie vormt een ander fundamenteel knelpunt. Strafbeschikkingen worden vaak zonder openbare zitting opgelegd. Het publiek en de media hebben daardoor geen zicht op de afwegingen en motieven achter de opgelegde straf. Dit staat haaks op het principe van openbaarheid van rechtspraak, dat cruciaal is voor maatschappelijk toezicht en vertrouwen in de rechtsstaat. Omtzigt en NSC pleiten daarom voor meer openbaarheid en duidelijke criteria voor wanneer een zaak via strafbeschikking kan worden afgehandeld, zodat willekeur wordt voorkomen en de positie van zowel verdachten als slachtoffers wordt versterkt.
Het maatschappelijke rechtsgevoel onder druk
Tot slot speelt het rechtsgevoel in de samenleving een belangrijke rol. Strafrecht is niet alleen een instrument om overtredingen te bestraffen, maar ook een moreel kompas dat normen en waarden communiceert. Door steeds meer zaken zonder rechter te beslechten, dreigt het signaal te ontstaan dat misdragingen zonder grondige toetsing kunnen blijven. Volgens Omtzigt ondermijnt dit de maatschappelijke legitimiteit van het strafrecht en draagt het bij aan een gevoel van rechteloosheid bij burgers.
Efficiëntie is geen excuus voor afbraak
Samenvattend kan worden gesteld dat de strafbeschikking als instrument wellicht efficiëntie biedt, maar tegelijkertijd ernstige risico’s met zich meebrengt. De kritiek van Pieter Omtzigt en Nieuw Sociaal Contract benadrukt dat het huidige beleid te ver gaat: het bedreigt fundamentele rechten, ondermijnt de openbaarheid en tast het maatschappelijke vertrouwen in het strafrecht aan. Zonder strikte waarborgen en een duidelijke beperking van het gebruik van strafbeschikkingen dreigt een instrument dat bedoeld was als praktische oplossing uit te groeien tot een structurele aantasting van de rechtsstaat.
