Wij als Wetenschappelijk Bureau kijken met de bril van vandaag terug op diverse stukken van de toenmalige groep Omtzigt. Stukken die over nog steeds relevante onderwerpen als de bestrijding van corruptie en constitutionele toetsing gaan.
De onderstaande tekst is geschreven door Thijs Jacobs. Hij is student Bestuurskunde & Overheidsmanagement en als Junior Onderzoeker actief bij het Wetenschappelijk Bureau van Nieuw Sociaal Contract.
Een mens kan het beste werken als diegene de juiste informatie voor zich heeft. Een rechter kan geen recht spreken als hij het moordwapen niet heeft gezien, of een bank geen hypotheek afsluiten als zij de financiële gegevens van haar potentiële klant niet heeft gezien.
Een burger kan gemakkelijk de politiek controleren. In onze vertegenwoordigende democratie kan een kiezer de vergaderingen van het parlement zien en zo het stemgedrag en de beleidskeuzes van parlementariërs volgen. De onderhandelingen zelf zijn uiteraard geheim.
Cruciaal in dit alles is dus de informatievoorziening. Zonder informatie, geen vertegenwoordigende democratie. Er bestaan twee manieren hoe burgers en de politieke vertegenwoordiging aan informatie kunnen komen. De politieke vertegenwoordiging heeft artikel 68 van de grondwet (grondwettelijke recht op informatie) en de burger heeft de Wet Openbare Overheid.
De overheid mag echter ook de burger controleren. Zo zijn er flitspalen om de snelheid te controleren en mag de politie, met toestemming van het Openbaar Ministerie (OM), verdachten afluisteren.
Toeslagenschandaal en de belastingdienst
De Nederlandse overheid is echter al een verscheidene malen te ver gegaan met die controle door middel van ongeoorloofde dataverzameling, zo betoogt Pieter Omtzigt. Het meest prominente voorbeeld hiervan is de belastingdienst, die maar liefst dertien wetten overtrad. Een burger zou dat zelf maar eens moeten proberen, met alle gevolgen van dien.
De zwarte lijsten zijn hier het meest prominente voorbeeld van. Hierop hield de belastingdienst fraudesignalen bij die bestonden uit geconstateerde fraude, maar ook signalen, en zelfs een vermoeden, van fraude was genoeg om op de lijst te komen. Dit gebeurde zoals bekend met name in het toeslagenschandaal zonder kennis van de betrokkenen, met alle gevolgen van dien. De Belastingdienst heeft overigens zelf geen idee met wie de gegevens zijn gedeeld. Zo kan het dus zijn dat je gegevens overal en nergens terecht zijn gekomen. Het is alleen bekend dat de gegevens zijn gedeeld met de gemeentes, BIBOB en het OM.
Dit blijft echter niet beperkt tot het toeslagenschandaal. De misstanden vonden ook plaats ten tijde van de coronacrisis. Zo konden destijds de Tweede Kamer en de Algemene Rekenkamer de uitgaven niet goed controleren. De beleidskeuzes zullen vaak niet meer achterhaald kunnen worden volgens Pieter Omtzigt. Dat is een rechtstatelijk probleem. In een rechtsstaat bestaat het beginsel van onschuld, tot het tegendeel is bewezen.
Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG)
De overheid weet steeds meer over de burger, maar de burger steeds minder over de overheid. De balans begint ergens zoek te raken. Deze algoritmes en kunstmatige intelligentie, in combinatie met slordig bestuur zorgt voor deze schandalen. Met de hardheid waarmee de overheid tekeer gaat tegen burgers, is de vraag reëel wie er beschermd wordt met de AVG. Hieronder volgen enkele voorbeelden wie de AVG wél beschermt.
Voorbeeld 1: De AVG beschermt Russische oligarchen
Na de Russische invasie van Oekraïne in 2022 kwam de Europese Unie met een sanctiepakket waarin tegoeden van Russen en Russische entiteiten bevroren werden. Waar landen als België en Frankrijk in no time beslag legden op miljarden euro’s, duurde het maanden voordat Nederland vergelijkbare stappen nam. In Nederland was voor vergelijkbare acties een advies van de Landsadvocaat en de Autoriteit Persoonsgegevens nodig en moesten er twee regelingen komen wat maanden duurde om uitzonderingen te maken op de AVG en AWR.
Voorbeeld 2: Grote boetes bij banken en witwassen
Er is geen goede controle op witwaspraktijken bij banken en brievenbusfirma’s. In Nederland wordt via brievenbusfirma’s bijna 4000 miljard euro per jaar doorgesluisd. Dat is ruim 250.000 euro per Nederlander en viermaal het BBP. Door de gebrekkige controle bij de banken kregen Nederlandse banken echter boetes van honderden miljoenen en werden er zelfs schikkingen getroffen. Een groot verschil met de handelingswijze naar toeslagenouders en mensen op zwarte lijsten.
Voorbeeld 3: Uithuisgeplaatste kinderen in het toeslagenschandaal worden niet geholpen vanwege de AVG
De uithuisgeplaatste kinderen in het toeslagenschandaal konden niet geholpen worden vanwege de AVG. Recentelijk is dit, na lange tijd, aangepast. Na anderhalf jaar wachten op terugplaatsing van een kind is vaak het advies: niet terugplaatsen. Door de trage wetgeving zijn hierdoor kinderen onterecht niet meer teruggeplaatst.
Rol van Kamerleden
Kamerleden dragen een belangrijke verantwoordelijkheid in een democratie; als volksvertegenwoordiger en als controleur van de regering. Pieter Omtzigt betoogt dat het Kamerlidmaatschap geen junior functie is die leidt naar het kabinet of het burgemeesterschap.
De belangrijkste taak die gedaan moet worden is dat de informatie en machtsbalans hersteld moet worden. Als de kamer geen informatie heeft en dat accepteert, is het als een scheidsrechter die niet oplet. Daarom moet de focus ook in het publieke debat weer gericht zijn op de hoofdtaken en niet op de ophef, politieke aanvallen of een overdaad van moties; vierduizend per jaar.
Een aantal belangrijke taken voor Kamerleden:
- De begroting moet serieus genomen worden.
- De kamer moet de nieuwe compensatie voor Fraude Signalering Voorzieningen-gedupeerde accepteren.
- Er moet een corona enquête komen.
- Er moet grondwettelijke toetsing toegestaan worden om grondrechten te beschermen.
- De rechtsstaat moet bescherming bieden.
- De kamer kan zelf een grondrechtencommissie instellen.
