Miranda* (X: @Miranda_AW) – Ervaringsdeskundige in de WIA die zich inzet voor aandacht m.b.t. onrecht rond arbeidsongeschiktheid.
Door mijn verleden in de financiële sector en huidige arbeidsongeschiktheid, gaat mijn interesse uit naar het dossier arbeidsongeschiktheid. Regelmatig zag ik Pieter Omtzigt tijdens debatten waar hij diverse problemen en onrecht zag en benoemde op het gebied van arbeidsongeschiktheid. Tijdens een interview bij Buitenhof in 2020 gaf hij al aan dat er grote problemen waren bij WIA/arbeidsongeschiktheid/UWV. Ondertussen is de beerput bij het UWV open en lopen de eerste herstelacties.
Een ander onrecht waar hij zich al jaren voor inspant is het wegvallen van arbeidskorting bij arbeidsongeschiktheid. Er is bepaald dat de inkomensterugval bij arbeidsongeschiktheid 30% van het laatstverdiende loon mag zijn. Wat veel mensen, en zelfs beleidsmakers, niet weten is dat de netto terugval veel groter is: WIA-gerechtigden hebben geen recht meer op arbeidskorting omdat de voorwaarde van deze arbeidskorting is dat er inkomen uit arbeid moet zijn. Bij invoering wet WIA in 2006 was het wegvallen van de arbeidskorting ad. € 1.357 nog reëel en acceptabel. Men had immers ook geen arbeidskosten meer. Afgelopen jaren is de arbeidskorting flink verhoogd. Naast de jaarlijkse indexatie is deze beleidsmatig verhoogd, soms met honderden euro’s in één jaar, onder de noemer ondersteuning koopkracht werkenden. Deze beleidskeuzes zijn echter structureel nadelig voor arbeidsongeschikten. Zij kunnen per definitie niet (volledig) werken en zijn daardoor uitgesloten van dit belangrijke koopkrachtinstrument. Als de arbeidskorting alleen was geïndexeerd, en niet beleidsmatig verhoogd, zou deze in 2025 circa € 1.500 zijn geweest. In werkelijkheid was deze in 2025 € 5.599. Een verschil van ruim € 4.000 wat arbeidsongeschikten dus, naast de bruto achteruitgang van 30%, jaarlijks minder te besteden hebben ten opzichte van werkenden.
De Hoge raad heeft op 15 november 2024 geconcludeerd dat wettelijke bepalingen over de arbeidskorting in strijd zijn met het discriminatieverbod in mensenrechtenverdragen, aangezien mensen die hun uitkering rechtstreeks van het UWV ontvangen geen arbeidskorting ontvangen, terwijl een uitkering die via de werkgever wordt ontvangen wél daarvoor meetelt. De Hoge raad stelt dat dit leidt tot een ongelijke behandeling van uitkeringsgerechtigden. De Hoge Raad laat rechtsherstel over aan de wetgever. Het kabinet heeft besloten om de discriminatie op te heffen door het schrappen van de zogenoemde samenvoegbepaling. Werkgevers mogen dan geen arbeidskorting meer toepassen op de uitkering, alleen op het reguliere loon. Dit heeft financiële gevolgen voor mensen. Men had meerdere opties voor rechtsherstel maar koos voor de goedkoopste met zelfs een budgettaire opbrengst. Arbeidskorting toepassen over alle socialezekerheidsuitkeringen zou een idealere oplossing zijn geweest. Dit is juridisch het minst kwetsbaar maar budgettair niet haalbaar en politiek waarschijnlijk ook niet aldus een notitie van de staatssecretaris. Daarmee wordt de ongelijke behandeling voor de toekomst aangepast, maar van herstel van eerder nadeel is geen sprake.
Al vele jaren wordt er in de Kamer gesproken dat ze iets willen doen aan de groeiende ongelijkheid tussen werkenden en uitkeringsgerechtigden. Het invoeren van een arbeidsongeschiktheidskorting, zoals er voor ouderen de ouderenkorting is, voorkomt dat ziekte niet automatisch leidt tot een structurele financiële achterstand. Een werkende met een modaal inkomen ontvangt duizenden euro’s arbeidskorting per jaar. Een WIA-gerechtigde met een vergelijkbaar inkomen € 0. Er wordt verzuimd dit onrecht op te lossen.
En alsof arbeidsongeschikten nog niet genoeg financieel gestraft worden werden onlangs de coalitieplannen op het gebied van arbeidsongeschiktheid bekend. Ze willen, overigens terecht, het WIA-stelsel hervormen maar de plannen zijn gewoon keiharde bezuinigingen. De problemen bij het UWV zoals lange wachttijden, een complex systeem wat moeilijk uitvoerbaar is en de hardheden in het WIA-stelsel, los je niet op met het afschaffen van de IVA-uitkering en het verlagen van het maximumdagloon met 20%.
Het kabinet heeft het steeds over de onbetaalbaarheid van het WIA-stelsel. De uitgaven blijven maar toenemen en ze hebben het niet meer onder controle. Het is te duur en wordt onhoudbaar wordt er gezegd. WIA is een werknemersverzekering die wordt uitgevoerd door het UWV. Er wordt al jaren meer aan premies geïnd dan er aan uitkeringen wordt uitgekeerd. Het vermogen van het arbeidsongeschiktheidsfonds Aof was eind 2025 circa € 40 miljard! Het vermogen/overschot Aof loopt volgens de CPB-raming Centraal Economisch Plan 2026 zelfs op tot meer dan € 80 miljard in 2031. Ook het aantal arbeidsongeschiktheidsuitkeringen afgezet tegenover de beroepsbevolking laat geen grote toename zien. Het aantal is in de periode 2010 tot 2017 gedaald en in recente jaren weer toegenomen. Ten opzichte van de beroepsbevolking is het aantal uitkeringen vrijwel elk jaar gedaald.
De toename van het aantal uitkeringen is overigens gewoon verklaarbaar. De AOW-leeftijd is verhoogd, waardoor mensen langer gebruikmaken van een arbeidsongeschiktheidsuitkering. Er zijn meer mensen aan het werk zodat ook meer mensen arbeidsongeschikt kunnen raken (is overigens ook meer premie-inkomsten). En ook de coronapandemie speelt een rol. Het is een beleidskeuze geweest om de AOW-leeftijd te verhogen sinds 2013. Besparing kosten AOW=hogere kosten WIA. Daar zien we nu de financiële gevolgen van.
Daarbij zijn de kerncijfers van het UWV ook nog vervuild door uitvoeringsproblemen bij het UWV. Door de grote achterstanden bij de claimbeoordelingen is de 60-plusmaatregel ingevoerd, wat als gevolg heeft dat er meer WIA-aanvragen werden toegekend. Verder loopt het aantal voorschotuitkeringen op en deze tellen mee als nieuwe instroom. Dus iedereen die een WIA-uitkering aanvraagt telt mee als instroom. Ongeacht of de uitkering uiteindelijk wordt toegekend of afgewezen. De voorschotten zijn daarmee een administratieve vertekening van de instroom. Op basis van bovenstaande cijfers kan men niet anders concluderen dat bezuinigingen een politieke keuze zijn.
Daarbij is het zorgelijk dat niet alle wijzigingen in sociale zekerheid zichtbaar zijn in de koopkrachtberekeningen van het CPB. Het effect op de koopkracht is door databeperkingen onbekend! Ze weten alleen dat de verlaging van het maximum dagloon een zeer sterk negatief koopkrachteffect heeft op mensen met een relatief hoge arbeidsongeschiktheidsuitkering. Het plan is namelijk om deze met 20% te verlagen maar dit zie je niet in de berekeningen terug. Dit betekent dat in de gepresenteerde koopkrachtcijfers de impact voor WIA-gerechtigden fors wordt onderschat. Dat terwijl kabinet en coalitie Kamerleden met trots uitspreken dat het voor iedere inkomenscategorie om een (klein) plusje gaat.
Kabinet zegt dat ze de WIA-systematiek willen aanpassen en verbeteren. In het coalitieakkoord lijkt geen financiële reservering zijn opgenomen voor een structurele hervorming van het WIA-stelsel en uitvoering door het UWV. Grote stelselwijzigingen brengen transitiekosten met zich mee. Zonder een financiële reservering rijst daarom de vraag in hoeverre er daadwerkelijk ruimte is om het stelsel te hervormen. Na jaren van signaleren, onderzoeken en rapporteren wordt het nu echt tijd voor actie!
De nieuwe coalitieplannen zijn zorgelijk en onbegrijpelijk en zorgen voor veel onrust. Plannen lijken ondoordacht en aan neveneffecten is niet gedacht. Arbeidsongeschikten zullen veelal ook last hebben van de bezuinigingen op zorg. De opstapeling van maatregelen die hen raakt, is enorm. De onduidelijkheid zorgt voor spanning en angst voor de gevolgen. Daarbij doen ook woorden ertoe. Door het kabinet worden WIA-gerechtigden weggezet als “luie hangmatten” die prikkels nodig hebben om te werken. Ze “moeten geactiveerd worden” is ook zo’n vervelende uitspraak. Zo wordt er in Den Haag over echte mensen met gezondheidsproblemen gepraat. Het is onrealistisch om te verwachten de WIA-instroom en kosten te verlagen door het verlagen van uitkeringen. WIA-instroom wordt bepaald door gezondheid, niet door uitkeringshoogte! En men vergeet dat, voordat iemand een WIA-uitkering aanvraagt, er al een intensief traject van 2 jaar om te re-integreren aan vooraf is gegaan. Ze doen er veelal alles aan om weer of meer te kunnen werken.
Naar aanleiding van de toeslagenaffaire heeft er een parlementaire enquête plaatsgevonden die onderzocht hoe de overheid fraude bestrijdt. Bij deze enquête is de gehele dienstverlening, handhaving en fraudebestrijding onderzocht bij overheidsdiensten. Een van de hoofdconclusies in het rapport ¨Blind voor mens en recht” was; “Politiek heeft financiële keuzes gemaakt zonder oog voor de gevolgen voor mensen. Het zou onvergeeflijk zijn als hier geen lering uit wordt getrokken. De patronen die dit veroorzaakt hebben, zijn nog steeds aanwezig. Het kan weer gebeuren.” Daarbij staat in het rapport dat financiële kaders bepalend waren bij beleidskeuzes. De coalitieplannen op gebied sociale zekerheid en ook het rechtsherstel arbeidskorting arbeidsongeschikten lijken opnieuw gedreven door bezuinigingen in plaats van menselijkheid. Hebben ze dan helemaal niets geleerd?
*De volledige naam van de schrijfster is bij de redactie bekend.
