Burgerwetenschap in de strijd tegen PFAS
Jos van Ginneken – directeur Wetenschappelijk Bureau NSC
PFAS-vervuiling is voor veel omwonenden van Chemours in Dordrecht al jaren geen abstract milieuprobleem meer, maar een concrete zorg over hun gezondheid en leefomgeving. Deze zogenoemde forever chemicals worden in verband gebracht met ernstige gezondheidsrisico’s, waaronder hormoonverstoringen, verminderde vruchtbaarheid en een verhoogd risico op bepaalde vormen van kanker. Juist omdat PFAS nauwelijks afbreekt en zich ophoopt in mens en milieu, is onafhankelijk en toegankelijk onderzoek van groot maatschappelijk belang.
Op een koude zaterdagochtend in januari, met sneeuw op de stoep en hagel die tegen de protestborden kletterde, stonden zo’n honderd mensen verzameld bij de fabriekspoorten. Het was de 300ste keer dat het zogenoemde Emmertjesprotest plaatsvond.
Het Emmertjesprotest, georganiseerd door de actiegroepen Stop PFAS Stop Chemours en Gezondheid vóór Alles, ontwikkelde zich van een kleine wekelijkse actie tot een symbool van aanhoudende maatschappelijke onrust over de aanwezigheid van PFAS in lucht, bodem en water rond de fabriek. Iedere zaterdag gooien deelnemers emmers met vermeend vervuilde grond voor de poort, als tastbare uitdrukking van hun zorgen over gezondheid en toekomstperspectief.
Als vertegenwoordigers van het Wetenschappelijk Bureau NSC (WB‑NSC) waren directeur Jos van Ginneken en bestuurssecretaris Jurr van Dalen aanwezig om namens de organisatie steun te betuigen én het belang van burgerwetenschap te onderstrepen in de strijd tegen PFAS-vervuiling. Ook waren een tiental NSC‑leden aanwezig als onderdeel van de demonstratie.
Bij dit jubileumprotest klonk een heldere boodschap: PFAS blijft een urgent probleem dat hoog op de politieke agenda moet blijven staan. De symboliek van 300 zaterdagochtenden protest – verbeeld door 300 stoelen als stille getuigen – onderstreepte de vasthoudendheid van burgers die zich al jaren inzetten omdat zij vinden dat hun leefomgeving onvoldoende wordt beschermd. Hoewel Chemours aangeeft de zorgen serieus te nemen en maatregelen te treffen om emissies te verminderen, blijft onder omwonenden twijfel bestaan over de daadwerkelijke effecten en de betrouwbaarheid van die toezeggingen.
Meetbaar maken wat onzichtbaar is
Tijdens het protest vertelden Van Ginneken en Van Dalen over het initiatief van het Wetenschappelijk Bureau NSC om betaalbare en toegankelijke PFAS‑testen voor burgers mogelijk te maken. In 2025 startte het bureau het project Meten is weten, waarin wordt onderzocht hoe burgers met relatief eenvoudige testkits zelf PFAS‑vervuiling kunnen meten.
Het uitgangspunt van dit project is dat wetenschap geen afstandelijk instrument hoeft te zijn dat uitsluitend in laboratoria plaatsvindt, maar iets waaraan burgers actief kunnen bijdragen. Met een compact meetpakket – bestaande uit filters, buisjes en duidelijke instructies – namen NSC‑leden als burgerwetenschappers watermonsters uit sloten, plassen, kanalen en andere waterlopen in hun omgeving. Deze monsters werden vervolgens geanalyseerd door het laboratorium van hogeschool Avans in Breda, met behulp van innovatieve methoden die zowel betrouwbaar als aanzienlijk goedkoper zijn dan traditionele PFAS‑analyses.
De eerste resultaten van deze pilot zijn veelbelovend. Ze laten zien dat burgers, met relatief eenvoudige middelen, een gedetailleerder beeld kunnen helpen opbouwen van PFAS‑verontreiniging dan vaak mogelijk is via grootschalige, dure meetcampagnes van overheid of industrie.
Dit onderstreept een cruciaal punt: zonder meetgegevens blijft PFAS grotendeels onzichtbaar. Het probleem wordt wel ervaren, maar is lastig te concretiseren zonder eigen, betrouwbare data. Door burgers actief te betrekken bij het meten ontstaat een nieuwe vorm van democratische betrokkenheid bij milieumonitoring. Zo wordt het protest bij de Chemours‑poort aangevuld met kennis en feiten. Het Wetenschappelijk Bureau NSC is dan ook zeer dankbaar voor de onmisbare ondersteuning van PulsAqua bij het trainen van NSC‑leden tot burgerwetenschappers.
Testmethode werkt, volgende stappen in zicht
Een belangrijk moment in het project was het bericht van Avans Hogeschool dat de testmethode technisch goed functioneert. Die bevestiging is niet alleen van wetenschappelijk belang, maar vooral ook maatschappelijk relevant: zij laat zien dat burgers met betaalbare testen zelf inzicht kunnen krijgen in de problematiek in hun directe leefomgeving, zonder volledig afhankelijk te zijn van kostbare laboratoriumanalyses.
Momenteel werkt het Wetenschappelijk Bureau NSC samen met PulsAqua aan heldere instructies voor burgerwetenschappers, zodat deelnemers stap voor stap leren hoe de meetkits correct te gebruiken. Tegelijkertijd wordt contact onderhouden met aanbieders van betaalbare testkits, met als doel deze methode zo breed mogelijk toegankelijk te maken.
Het uiteindelijke streven is dat burgerwetenschap een structurele rol krijgt binnen bredere maatschappelijke bewegingen tegen PFAS‑vervuiling: een beweging die niet alleen bestaat uit protest, maar ook uit het systematisch verzamelen van kennis.
Burgerkracht: van verontwaardiging naar actie
Het 300ste Emmertjesprotest was daarmee niet alleen een moment van herdenking en protest, maar ook een ontmoetingsplek voor innovatie in milieu‑activisme. De aanwezigheid van NSC‑leden onderstreepte de ambitie om verbonden te blijven met burgerinitiatieven én bij te dragen aan praktische oplossingen voor een probleem dat vaak abstract en ongrijpbaar lijkt.
Door burgerwetenschap daadwerkelijk toegankelijk te maken, wil het Wetenschappelijk Bureau NSC samen met betrokken inwoners de stap zetten van verontwaardiging naar onderbouwde actie. Niet alleen door te blijven protesteren, maar door zelf te meten, data te verzamelen en zichtbaar te maken wat jarenlang onzichtbaar is gebleven. Zo ontstaat een kennisbasis die niet kan worden genegeerd door overheid, toezichthouders en industrie. Meten wordt daarmee een vorm van maatschappelijke tegenmacht.
