Door Jos van Ginneken – Directeur Wetenschappelijk Bureau NSC, Mr. Dr. Quinten Pluymaekers – Directeur De Nieuwe Denktank en Drs. Marinus den Hartogh – Fellow De Nieuwe Dentank
De uitslag van de verkiezingen van 29 oktober 2025 wordt door velen gezien als een terugkeer van het oude politieke midden. D66 en CDA boekten winst en zijn nu begonnen aan de vorming van een nieuw kabinet tezamen met in ieder geval VVD. Maar het midden bewijst zijn waarde pas als het in staat is om tastbare resultaten te leveren, als het de slogan dat ‘het wél kan’ ook omzet in beleid dat iets gaat veranderen.
In de onderhandelingen voor een nieuw kabinet worden drie urgente opgaven voor het nieuwe kabinet genoemd die sterk met elkaar samenhangen: het bestrijden van het woningtekort, het versterken van economische groei en verduurzaming, en het openbreken van het stikstofslot dat Nederland al jaren in zijn greep heeft. Zonder een structurele oplossing voor dat laatste blijft vooruitgang op de andere terreinen onhaalbaar. Als we vasthouden aan dezelfde aanpak, blijven we steken in dezelfde impasse. Bij ongewijzigde uitgangspunten zullen er nauwelijks meer vergunningen worden verleend, ook niet als we de veestapel halveren.
De kern van de stikstofcrisis
De huidige stilstand – geen woningen, geen infrastructuurprojecten, geen nieuwe duurzame energie– is niet het gevolg van bewuste politieke keuzes, maar van drie structurele fouten in het stikstofbeleid.
De eerste is filosofisch van aard: het geloof dat natuur volledig maakbaar is. Zoals een tuinarchitect een tuin ontwerpt, zo proberen beleidsmakers de natuur naar ideale plaatjes te modelleren. Anders dan in andere Europese landen is hier voor elk stukje natuurgebied vastgelegd welke planten en dieren daar moeten voorkomen; hier een x aantal korhoenders, daar zoveel vierkante meter blauwgras. Als de natuur zich niet ontwikkelt zoals gepland spreken de beleidsmakers van een slechte staat van instandhouding.
De tweede fout is de gedachte dat het én mogelijk én een goed idee is om elk risico op achteruitgang van de natuur tot nul terug te willen brengen. Daaruit is AERIUS voortgekomen: een model dat stikstofuitstoot van activiteiten probeert te berekenen tot op een schaal die technisch onmogelijk precies is. Bouwprojecten waarvan de uitstoot zo klein is dat die op geen enkele manier een significante impact hebben op een natuurgebied worden onmogelijk gemaakt, terwijl aan de andere kant uitstoot van vliegtuigen boven de 900 meter überhaupt niet wordt meegewogen. Het gevolg is een model dat wel politieke druk ventileert, maar niet aansluit op de meetbare werkelijkheid of de daadwerkelijke staat van de natuur. Tegelijk wordt die staat van de natuur vaak in hyperbolische termen gepresenteerd – alsof een gram extra stikstof tot ecologische rampen leidt, en alsof we kunnen berekenen waar die gram stikstof terechtkomt. Risicomanagement betekent dat we échte risico’s moeten managen, en niet de leefbaarheid van het land opofferen aan het tot nul terugbrengen van theoretische risico’s in een werkelijkheid die alleen maar in een computer bestaat.
Naar betere natuurbescherming en een realistischer vergunningstelsel
Ten derde is de uitvoering van natuurbeheer en controle te sterk bij één speler georganiseerd. Provincies zijn formeel verantwoordelijk, maar leunen vrijwel volledig op terreinbeheerders zoals Staatsbosbeheer en de provinciale landschappen voor zowel het beheer van de natuur, alsook voor de controle op de staat ervan. Daarmee bevindt een cruciaal onderdeel van het beleid zich buiten effectieve politieke controle. Voor een structurele oplossing is een duidelijke wettelijke scheiding van taken nodig, zodat tegenmacht en transparantie terugkeren in het natuurbeheer.
Maar alleen organisatorische veranderingen zijn onvoldoende. Er moet ook een nieuw vergunningstelsel komen dat erkent dat modellen zoals AERIUS niet geschikt zijn om kleinschalige of tijdelijke activiteiten precies door te rekenen. Ook de politieke afweging – de vraag wat we als land willen bouwen, beschermen en ontwikkelen, en wat voor natuur we willen – moet weer centraal staan.
De verkiezingsuitslag laat bovendien iets essentieels zien: Nederlanders willen dat het woningtekort écht wordt opgelost. De partij die campagne voerde voor tien nieuwe steden is de grootste geworden. Dat kan alleen als we onderkennen dat de stikstofcrisis vooral een vergunningencrisis is, waarbij individuele projecten door rechtzaken zijn stilgelegd, ondanks hun verwaarloosbare invloed op de natuur. Daarom is het juridisch verdedigbaar én logisch om woningbouw, net als in de andere Europese landen, veel vaker vergunningsvrij te maken of door generieke regels toe te staan.
De kernvraag moet niet langer zijn of een activiteit stikstof uitstoot – dat doet vrijwel alles – maar of die uitstoot daadwerkelijk een significant en blijvend risico vormt voor de natuur. Het voortdurend doorrekenen van individuele boeren, wandeltochten of bouwplaatsen is praktisch onuitvoerbaar, peperduur en leidt tot jarenlange juridische onzekerheid, terwijl de uitkomsten van die berekeningen nauwelijks iets zeggen over het daadwerkelijke risico.
Alternatieve regels, zoals het werken met sectorale of regionale emissieplafonds, zoals al gebeurt in de glastuinbouw, zorgen voor een effectievere beheersing van het stikstofrisico. Het geeft bovendien duidelijkheid, voorkomt juridisering en maakt ruimte voor innovatie.
Nederland van het slot
De oude middenpartijen hebben opnieuw vertrouwen gekregen van de kiezer, na het electorale strafbankje als gevolg van de Rutte-jaren. Om dat te verzilveren is een doorbraak nodig op het dossier dat ons land al te lang tegenhoudt. Dat vraagt om een koers die afstand neemt van de model-fixatie en de micrologica van het huidige stikstofbeleid. ‘Het’ kan alleen als de oude partijen van het oude systeem durven af te stappen.
Alleen dan bouwen we aan een land dat zowel economisch vooruit kan, voldoende woningen bouwt en de natuur op een écht effectieve manier beschermt. Zo halen we Nederland van het stikstofslot.
