Het volgende artikel is maandag 24 augustus 2026 in het dagblad Trouw gepubliceerd.
Kennis van onze taal, cultuur en geschiedenis is voor kunstmatige intelligentie bij de overheid geen bijkomstigheid. Zij is noodzakelijk om burgers rechtvaardig te behandelen en te voorkomen dat vooroordelen ongemerkt onderdeel worden van beleid en bestuur.
De Nederlandse overheid maakt steeds vaker gebruik van kunstmatige intelligentie. AI helpt ambtenaren bij het beantwoorden van vragen, het analyseren van documenten en het voorbereiden van beleid. Deze ontwikkeling biedt kansen, maar vraagt ook om fundamentele keuzes. Een daarvan krijgt nog te weinig aandacht: vanuit welke taal, cultuur en waarden redeneert de AI die onze overheid gebruikt?
Een AI-model is geen traditioneel computerprogramma dat uitsluitend vooraf vastgelegde regels uitvoert. Het herkent patronen, legt verbanden, interpreteert teksten en doet voorstellen. In die zin redeneert het op een manier die lijkt op menselijk denken. Maar zoals mensen nooit volledig neutraal zijn, is ook AI dat niet. De antwoorden die een AI-model geeft worden gevormd door de teksten waarop het is getraind en door de keuzes van ontwikkelaars over welke antwoorden wenselijk en veilig zijn.
Daarom komen sociale en politieke vooroordelen in alle grote AI-modellen voor, al verschillen aard en omvang ervan per model. Een AI-model kan personen anders beoordelen op grond van leeftijd, geslacht, afkomst, beperking of sociaaleconomische positie. Politieke vooroordelen zijn vaak subtieler. Die blijkt bijvoorbeeld uit de onderwerpen die een model benadrukt, de argumenten die het overtuigender presenteert en de waarden die het als vanzelfsprekend uitgangspunt neemt.
Veel modellen zijn voornamelijk getraind op Engelstalige, en dan vooral Amerikaanse, teksten. Daardoor kunnen Amerikaanse maatschappelijke verhoudingen, politieke tegenstellingen en culturele aannames ongemerkt worden toegepast op Nederlandse vraagstukken. Begrippen als solidariteit, bestaanszekerheid, verzuiling, polderen en de menselijke maat hebben echter een eigen historische en bestuurlijke betekenis. Wie die context niet kent, kan weliswaar grammaticaal correct Nederlands schrijven maar toch de Nederlandse samenleving verkeerd begrijpen.
Juist daarom is een uitkomst van het Amsterdamse project Grip op LLMs opvallend. Amsterdam loopt voorop bij het onderzoeken en invoeren van AI-modellen. Bij een inventarisatie onder gemeenteambtenaren werden kennis van de Nederlandse taal en kennis van de cultuur en geschiedenis van Amsterdam echter als relatief onbelangrijke criteria beschouwd. Dat is een ernstige onderschatting. Een overheid die beleid laat ondersteunen door systemen zonder voldoende kennis van de samenleving waarop dat beleid betrekking heeft, loopt het risico van haar eigen bevolking te vervreemden.
Dat risico is niet theoretisch. De toeslagenaffaire heeft laten zien wat er gebeurt wanneer institutionele vooroordelen, gebrekkige gegevens en een blind vertrouwen in geautomatiseerde systemen elkaar versterken. Burgers werden niet meer als mensen met een eigen verhaal gezien, maar als risicoprofiel. AI kan zulke fouten helpen voorkomen, maar kan ze ook sneller, grootschaliger en minder zichtbaar reproduceren. Een toeslagenaffaire 2.0 voorkomen begint daarom met testen: niet alleen op technische prestaties, maar ook op sociale, politieke, culturele en taalkundige vooroordelen (in het Engels: bias).
De overheid moet eisen dat AI-modellen aantoonbaar goed functioneren in het Nederlands en kennis hebben van onze bestuurlijke verhoudingen, geschiedenis en maatschappelijke diversiteit. Daarbij horen onafhankelijke toetsen, transparantie over trainingsgegevens en voortdurende controle in concrete praktijksituaties. Ook regionale talen, lokale verschillen en het taalgebruik van uiteenlopende bevolkingsgroepen verdienen daarin een plaats.
Het doel is niet om AI één officiële Nederlandse mening op te leggen. Democratische waarden zijn juist gebaat bij verscheidenheid en tegenspraak. Wel moeten systemen die het openbaar bestuur ondersteunen onze samenleving voldoende begrijpen om verschillende perspectieven eerlijk te kunnen wegen.
AI in het openbaar bestuur is uiteindelijk niet alleen een technische innovatie, maar een keuze over wie wij zijn en hoe wij bestuurd willen worden. Als de overheid met behulp van AI gaat redeneren, moet die AI niet alleen Nederlands kunnen verstaan. Zij moet Nederland ook begrijpen.
