Door Rosa Vroom – Onderzoeker bij onderzoeksbureau Populytics
In Nederland staan we, zowel nationaal als lokaal, voor grote opgaven. De behoefte van overheden om over verstrekkende beleidsmaatregelen voorkeuren bij inwoners op te halen groeit, en dat is terecht. Het betrekken van inwoners bij het maken van keuzes over ingrijpende zaken kan zorgen voor betere besluiten (burgers hebben nog wel eens goede ideeën en kennis van de praktijk), is een goede democratische gewoonte (een gezonde democratie is meer dan eens per vier jaar een vakje rood kleuren) en kan het vertrouwen in de democratie versterken (inwoners snappen keuzes van de overheid beter als zij hierbij betrokken zijn). Maar inwonersparticipatie laat vaak te wensen over. Vaak wordt er teruggevallen op traditionele referenda. Terwijl er tegenwoordig zoveel meer mogelijkheden zijn.
Voor goede inwonersparticipatie zijn een paar dingen belangrijk: een goede vraagstelling, politiek haalbare opties waarover meegedacht kan worden en mogelijkheden om inzicht te krijgen in wie welk advies heeft uitgebracht.
De vraagstelling en antwoordopties
Allereerst de vraagstelling, daarmee valt of staat een participatietraject. De vraag moet begrijpelijk zijn voor mensen om hun mening over te geven. In een referendum zijn met name de antwoorden begrijpelijk: ja of nee. Maar in een referendum kunnen soms veel ingewikkelde maatregelen (met onoverzichtelijke samenhang) tegelijk worden uitgevraagd: ‘ben je voor of tegen het gehele parkeerbeleid?’ Maar wat betekent in zo’n geval een ‘voor’ of een ‘tegen’? Met welke concrete maatregelen mensen het wel of niet eens zijn wordt hierbij niet duidelijk.
In de praktijk is bijna niemand helemaal voor of helemaal tegen een plan. Zeker niet als dit plan een veelheid aan complexe maatregelen omvat. Het is belangrijk om ruimte aan complexiteit te bieden, om recht te doen aan de complexe realiteit en de nuance van meningen van mensen zelf. Mensen kunnen voorwaarden hebben voor hun steun. Iets toch steunen, als ze inzien welke effecten dat heeft. Of voor een doel zijn (zoals van het gas af), maar niet voor een bepaalde maatregel (zoals een warmtenet). Wie slechts één vraag stelt, ziet slechts één deel van de mening.
Een goede vuistregel voor het uitvragen van draagvlak is daarom: hoe complexer het beleidsvoorstel, hoe geavanceerder het meetinstrument moet zijn. Een goed voorbeeld hiervan is een onderzoek dat Populytics heeft uitgevoerd voor de gemeente Leidschendam-Voorburg over parkeerbeleid in wijken rondom de Westfield Mall of the Netherlands. Het vraagstuk was te complex voor een ja/nee-vraag, met name omdat veel voorwaarden juist nog voorlagen. Daarom hebben we inwoners in het draagvlakonderzoek de gelegenheid gegeven om conditionele steun te geven.
Ten slotte is het belangrijk dat de opties waar mensen hun mening over kunnen geven mogelijk zijn in de bestaande politieke realiteit. Het heeft weinig zin om inwoners mee te laten denken over opties die niet politiek haalbaar zijn. Vaak is een maatregelenpakket op zichzelf niet ideaal, maar acht een politieke meerderheid het alternatief simpelweg slechter. Een referendummeerderheid tegen een maatregelenpakket verandert meestal die politieke werkelijkheid niet. Het gevolg? De welbekende wassen neus en een verder gekrompen vertrouwen in de overheid.
Wie denkt er mee?
Bij stemmen zoals dat bij onder andere referenda nu geregeld is, is het niet mogelijk om inzicht te krijgen in de representativiteit van de mensen die hebben gestemd. Verkiezingen hebben gelukkig een hoge opkomst, maar bij andere soorten participatie, waaronder ook een referendum, is dit minder het geval. De kans is dan groot dat een bepaalde groep steeds gemist wordt. We weten dat praktisch geschoolden en vrouwen, minder vaak stemmen dan theoretisch geschoolden en mannen. Als je dit soort kenmerken niet kan koppelen aan het advies dat iemand gegeven heeft, kan je geen conclusies trekken over wat de uitkomst zou zijn geweest als iedereen zijn mening had gegeven.
Daarnaast zie je met regulier stemmen niet welke mensen welke mening hebben en telt elke stem even zwaar. Dat is een groot goed in een democratie. Maar soms wil je voor een bepaald vraagstuk de stem van bepaalde groepen extra zwaar laten meewegen. Bijvoorbeeld van de mensen die in de buurt wonen van de windmolen die geplaatst gaat worden. Of het perspectief van jonge vrouwen, als je de sociale veiligheid wilt vergroten. Of je wilt naar iets anders kijken dan ‘de meeste stemmen’. Bijvoorbeeld naar of er maatregelen zijn die door mensen met compleet verschillende perspectieven acceptabel gevonden worden, of waar de minste mensen tegen zijn.
Digitaal draagvlak meten
Digitale instrumenten bieden een oplossing. Dit soort uitvragen kunnen tegenwoordig ook digitaal en veel van de bovengenoemde bezwaren kunnen ondervangen worden met digitale methodes. Digitale uitvragen zijn sneller en kunnen worden ingevuld vanaf de bank, vanachter het bureau of in de trein. Dit verlaagt voor veel mensen de drempel om hun mening te delen. Ja, niet iedereen is digitaal vaardig. Maar we moeten ook niet pretenderen dat iedereen de weg naar het reguliere stemhokje weet te vinden.
Digitale middelen bieden ook qua vraagstelling veel meer mogelijkheden. Zo is het bijvoorbeeld mogelijk om, eventueel bij bepaalde antwoorden, vervolgvragen te stellen. Bijvoorbeeld over onderliggende waarden of randvoorwaarden. Een multi-optie keuzetaak, de methode die werd toegepast bij het hierboven genoemde onderzoek voor gemeente Leidschendam-Voorburg, is hier een goed voorbeeld van. Of je kan forceren dat een advies binnen bepaalde, al vaststaande kaders valt. Dat wordt gedaan met portfolio keuzetaken zoals de Participatieve Waarde Evaluatie. Ten slotte is het digitaal ook mogelijk om vragen te stellen over demografische kenmerken en andere relevante aspecten. Dit geeft inzicht in de diversiteit van deelnemers en biedt de mogelijkheid om representatieve uitspraken te doen door middel van statistische herweging. Daarnaast kan je hiermee verder kijken dan alle stemmen ‘op een hoop’ of een gemiddelde, en krijg je inzicht in verschillen tussen groepen en hoe breed (of niet) gedragen een bepaalde mening is.
De huidige tijd stelt ons tot grote opgaven; besturen wordt meer en meer complex. Het is belangrijk om inwoners hierin mee te nemen, maar met ruimte voor nuance, binnen politieke kaders en met oog voor diversiteit en representativiteit. Laten we daarom de technologische ontwikkelingen die deze tijd ook met zich meebrengt ten volle benutten.
