De opkomst en neergang van Nieuw Sociaal Contract levert een merkwaardige tegenstelling op. In 2023 wist een nieuwe partij in korte tijd twintig zetels te behalen. Twee jaar later was vrijwel al die steun verdwenen. Daar kan je natuurlijk allerlei verklaringen voor geven: de kabinetsdeelname, interne conflicten, gebrekkige organisatie en een weinig overtuigende verkiezingscampagne speelden daarbij allemaal een rol. Maar daarmee wordt de belangrijkste vraag niet beantwoordt: waarom herkenden zoveel mensen zich in 2023 wél in NSC en later niet meer?
De belofte van 2023
Het antwoord op deze vraag begint bij de politieke betekenis van Pieter Omtzigt zijn publieke optredens in de laatste twintig jaar. De toeslagenaffaire liet zien wat er kan gebeuren wanneer een individuele burger tegenover een machtig en gesloten overheidssysteem komt te staan. Omtzigt liet zien dat een volksvertegenwoordiger zo’n systeem ter verantwoording kon roepen. Daarmee vertegenwoordigde hij iets groters dan alleen de slachtoffers van de toeslagenaffaire.
Veel kiezers herkenden in de wijze waarop individuen door instituties werden vermalen hun eigen gevoel van machteloosheid. Anders dan de machtigen beschikken normale mensen namelijk niet over lobbyisten, zitten ze niet aan maatschappelijke overlegtafels en zitten ook niet in de bestuurlijke, politieke en maatschappelijke netwerken waar invloed wordt uitgeoefend. Gewone burgers wonen bijvoorbeeld in de regio, zijn afhankelijk van publieke voorzieningen of hebben een klein bedrijf. Zij lopen regelmatig vast bij een overheidsinstantie. Precies deze mensen zagen in NSC de kans om hun belangen opnieuw te laten doordringen tot het politieke debat en gehoord te worden.
Dat was naar mijn mening de werkelijke belofte van NSC.
Deze belofte stond onder druk van verschillende problemen. Zo is het problematisch dat NSC na de verkiezingsoverwinning in 2023 een onderdeel werd van precies dat systeem dat ze beloofden te veranderen. Daarnaast kende de interne organisatie problemen; de samenwerking tussen de partij, de fractie en de ministers verliep verre van vlekkeloos. Vervolgens was de boodschap die NSC uitdroeg tijdens de verkiezingscampagne van 2025 onduidelijk; waarom zouden mensen nog op NSC stemmen? Tijdens en hierna werd ook naarstig gezocht naar een eigen ideologische identiteit en het vinden van een achterban. Dit is het stellen van een vraag omdat je het antwoord niet onder ogen wilt zien. De verkiezingsuitslagen van 2023 hadden immers al duidelijk laten zien wie de achterban van de partij is en waarom zij NSC steunden.
Goed bestuur voor wie?
Dat brengt mij bij een van de kernpunten van NSC, namelijk: goed bestuur. Goed bestuur klinkt als vanzelfsprekend positief, maar dat hoeft het niet te zijn, want wat is goed bestuur eigenlijk en vanuit welk perspectief benader je dat?
Zo kan een wet voor een ministerie volstrekt logisch en efficiënt zijn, terwijl het voor de normale burger onbegrijpelijk en zelfs onrechtvaardig kan lijken. Daarnaast kan een overheidsorganisatie weliswaar alle procedures correct opvolgen, maar kan dit ertoe leiden dat een burger tussen verschillende instanties wordt vermalen. Ook kan een inspraakprocedure bestuurlijk goed en democratisch geregeld zijn, maar kan de complexe organisatie ervan ervoor zorgen dat vooral mensen met veel tijd, kennis en netwerken worden gehoord.
Goed bestuur moet niet worden bezien vanuit het perspectief van de bestuurders en instituties, maar vanuit dat van de gewone burger.
De keuze voor NSC
Daar ligt de politieke toekomst voor NSC. De partij kan natuurlijk proberen om een keurige bestuurderspartij te worden die zich binnen het bestaande politieke landschap een positie verwerft, maar dit is niet wat de grote belofte was die NSC in 2023 een grote verkiezingsoverwinning opleverde. Een succesvol alternatief hiervoor is om opnieuw te kiezen voor de mensen die buiten de politieke besluitvorming staan, maar er wel door worden beïnvloed.
Dit betekent niet dat NSC een anti-overheidspartij moet worden.
Het betekent juist dat de politieke instituties weer werkelijk democratisch dienen te worden zodat zij functioneren voor mensen zonder directe toegang tot de machtsstructuren.
Dit brengt mij tot antwoord op de vraag welke politieke identiteit NSC dient te hebben om weer succesvol te worden. Een succesvol NSC is niet links, rechts of zit ergens in het midden. Een succesvol NSC definieert goed bestuur vanuit het perspectief van degenen die nooit werden uitgenodigd in de bestuurderskamer, maar wel een democratische inborst hebben.
