Boekrecensie Enshittification door Cory Doctorow
We worden omringd door meer en meer technologie en techniek, onze apps weten welke boodschappen we willen bestellen, mails schrijven zichzelf met AI en via platformen zoals Netflix en Spotify hebben we toegang tot een steeds grotere hoeveelheid series, (luister)boeken en nieuwsmedia. Toch is niet alle vooruitgang een verbetering, sterker nog die pijlsnelle groei van de platform-economie is onlosmakelijk verbonden met monopolievorming, verslechtering van dienstverlening, hogere prijzen en lagere vergoedingen en een economie gebouwd op huur en abonnementen in plaats van privébezit. Dit is de centrale stelling van het boek Enshittification van onderzoeksjournalist en sciencefiction auteur Cory Doctorow.
Aan de hand van voorbeelden zoals Uber, Amazon en Google schetst Doctorow een vast patroon waarlangs deze platformen zich ontwikkelen van aanstormende en innoverende start-up naar prijzige monopolist die medewerkers, klanten en potentiële concurrenten het leven zuur maakt en zo de vrije markt mechanismen perverteert. Daarnaast wijst Doctorow ook de momenten en gedachten in de recente (Amerikaanse) geschiedenis aan waarop het concurrentie- en auteursrecht ingrijpend is veranderd ten faveure van deze grote bedrijven.
Belangrijk hierin is hoe we beleidsmatig en politiek tegen monopolies aan zijn gaan kijken. In de eerste opzet van het mededingingsrecht was de gedachte dat een monopolie een natuurlijke bedreiging vormt voor het goed functioneren van de markt. Dit is onder Reagan in de jaren 80, als onderdeel van de opkomst van het neoliberalisme, verschoven naar de gedachte dat een monopolie wel zal betekenen dat een bedrijf héél populair is en een goed product zal leveren. Daarmee werd monopolievorming van een bedreiging het logische gevolg van de “vrije” markt.
Parallel aan deze ontwikkeling licht Enshittification nog een andere economische ontwikkeling uit: rentseeking. In plaats van een bedrijfsproces dat een product produceert om te verkopen aan de consument die het vervolgens in bezit heeft, zijn platformbedrijven er vooral op gericht om consumenten om te vormen tot huurders en abonnees. In plaats van het in bezit hebben van een fysiek boek, CD of DVD kan een abonnement worden afgesloten. Dat biedt bedrijven vervolgens de ruimte om, geholpen door AI, op bijna ondetecteerbare wijze de consument en de markt te bespelen met prijsverhogingen en extra toeslagen om toegang te houden tot het gewenste materiaal. De platformbedrijven keren zich vervolgens ook tegen de producten van de producten die op hun websites worden verkocht. De schrijvers, muzikanten, horeca en handwerkers worden met wurgcontracten gedwongen zich aan de platforms te binden en zelfs verboden om hun producten goedkoper via (eigen) alternatieve websites aan te bieden.
Wie denkt dat het boek alleen maar een doemscenario schetst heeft echter geluk. In het laatste derde deel van het boek doet Doctorow uitgebreide aanbevelingen hoe we deze economie van non-bezit en platformbedrijven en techgiganten zoals X, Amazon en OpenAI kunnen doorbreken. Een aanbevolen boek voor iedereen die zich afvraagt waarom al die techniek tegenwoordig zo slecht werkt en dieper wil graven dan enkel het statement dat vroeger alles beter was.
